Từ ký ức đến tương lai

Có những buổi sáng đầu năm mỏng như một lời thì thầm. Bầu trời không vội vàng, mặt đất cũng không gấp gáp, chỉ có con người là vừa muốn dừng lại vừa muốn bước tiếp – giữa những suy tưởng. Ta đứng giữa hiên nhà, giữa ban công một chung cư, giữa một ga tàu hay một bến xe ngoại thành, và bất chợt nhận ra: mình đang đứng đúng trên lằn ranh giữa hai phía – ký ức và tương lai.

Ký ức không chỉ nằm ở phía sau lưng. Nó đứng cạnh ta, đi cùng ta, đôi khi đi trước ta. Nó không là một cuốn sách đã đóng, cũng không phải bảo tàng phủ bụi. Ký ức giống như lớp trầm tích dưới đáy một con sông lâu đời: càng chảy qua nhiều mùa nước, những lớp phù sa càng lắng xuống sâu hơn. Mỗi bước ta đi vào tương lai, đều đặt hiện tại lên trên những lớp phù sa ấy.

Mỗi người sẽ lưu giữ những ký ức khác nhau, theo một cách khác nhau. Có người sinh ra trong một con ngõ nhỏ, ký ức là mùi nước mưa chảy qua những bậc thềm xi măng, là tiếng rao quà đêm, là ánh sáng vàng của bóng đèn đường duy nhất. Có người lớn lên giữa một cánh đồng mênh mông, ký ức là tiếng ếch đêm mưa, là con đường đất dẫn ra sông, là những buổi tối mất điện nhìn lên trời sao mà tưởng cả vũ trụ đang rơi vào lòng mình. Lại có những đứa trẻ mở mắt ra đã thấy trần nhà là bê tông, cửa sổ là kính, và phía ngoài là bầu trời chia thành từng ô bởi khung nhà cao tầng. Ký ức của chúng có thể là tiếng thang máy, là ánh đèn trung tâm thương mại, là những chuyến đi xa hơn làng, nhưng gần hơn bầu trời.

Dù sinh ra ở đâu, ta đều mang theo một kiểu ký ức: ký ức của những thiếu thốn, ký ức của những đủ đầy, ký ức của đổi thay, hoặc ký ức của những người đã đi trước mình một đoạn rất dài. Ký ức đó, đôi khi là gánh nặng, nhưng phần nhiều là vốn liếng. Nó cho ta lý do để không cúi đầu, và cũng cho ta lý do để không tự mãn.

Chúng ta đang sống trong một thời đại của tốc độ: tốc độ của đô thị nở rộng, tốc độ dữ liệu tăng theo cấp số, tốc độ công nghệ len vào từng ngóc ngách đời sống và quyết định sự thịnh vượng. Nhưng có lẽ, song song với những kế hoạch giàu có về của cải, thứ sẽ quyết định nhiều hơn mức độ hạnh phúc của từng người và sức bền của cả một cộng đồng vẫn nằm ở những điều cội rễ: giá trị ký ức tập thể – bản sắc văn hóa và những điều lâu bền mà mỗi cá nhân chọn gìn giữ.

Tết, đôi khi mỗi chúng ta bước vào năm mới với những loay hoay tương phản, một bên là những lo toan với những con số, đồ án, dự báo, kế hoạch kinh doanh – những “từ khóa” của thời đại. Một bên là những hình ảnh giản dị không bao giờ cũ của hạnh phúc: người công nhân trở về phòng trọ sau ca làm, người bán hàng xếp lại sạp rau, người nông dân gom rơm cho vụ sau. Trong góc quán nhỏ, một người trẻ tuổi nhìn ra phố và chợt tự đặt ra một hoài bão: “Mình đang sống đời mình, hay đang trôi trong câu chuyện của người khác?”

Chúng ta là thế hệ lớn lên giữa những đại tự sự về tương lai của đất nước: phát triển, hội nhập, cất cánh, đổi mới, kỷ nguyên số… Những câu chuyện ấy thắp lên hy vọng, nhưng cũng có lúc khiến ta choáng ngợp. Chỉ số phát triển được mô tả bằng đồ thị, bằng slide, bằng các gam màu tươi sáng. Nhưng điều nuôi dưỡng sức mạnh thật sự để mỗi người dám tiến lên với những hy vọng ấy sẽ giản dị hơn nhiều: nhịp thở chậm, ấm, lẫn vào đời thường của từng con người lặng lẽ. Tiếng thở dài sau một ngày làm việc. Niềm vui nhỏ khi tháng này dư được vài trăm ngàn.

Tết, một cách lặng lẽ, buộc ta phải ghé sát tai vào lòng mình để nghe những tiếng động rất nhỏ ấy của bản thân, của cuộc sống xung quanh. Trong vài ngày hiếm hoi ấy, những “kế hoạch”, “chiến lược”, “chỉ tiêu” sẽ lùi lại phía sau, nhường chỗ cho những câu hỏi tưởng giản dị đến mức ngây thơ: Năm qua mình có sống đúng với điều mình tin không? Mình đã làm gì mà khi kể lại cho con, cho cháu, mình không thấy xấu hổ? Mình đã gieo được ký ức nào đáng để tương lai mang theo?

Không dễ trả lời. Nhưng chính việc dám hỏi, đã là một khởi đầu.

Bởi nếu không cẩn thận, người ta rất dễ bị cuốn vào một trò chơi kỳ quặc: trò chơi của những thước đo rỗng. Ta biết ký túc xá nào “xịn” hơn, quán cà phê nào “đẹp” hơn, khu đô thị nào “đẳng cấp” hơn, chiếc xe nào “xứng đáng với thành công” hơn. Nhưng ta không biết hạnh phúc là gì, niềm tin là gì, một đời sống có ý nghĩa là gì. Ta có thể so sánh bảng lương, nhưng không thể so sánh độ sâu của một bữa cơm đơn giản khi cả nhà ngồi lại bên nhau. Ta có thể khoe điểm đến, nhưng không chắc mình đã có điểm tựa.

Tết, khi chúng ta tháo bớt những lớp trang phục xã hội để tự đối thoại với bản thân, có thể ta sẽ thấy rõ hơn những nhịp đập thật của trái tim mình. Một bạn trẻ có thể nói rất rành rọt về blockchain, về AI, về thị trường, nhưng vẫn bối rối trước câu hỏi: “Nếu chỉ được chọn ba điều để mang theo vào đời, bạn sẽ chọn gì?”. Một người lao động phổ thông có thể không biết nói từ “tương lai số”, nhưng câu trả lời lại rõ ràng: “Mang theo sức khoẻ, mang theo gia đình, mang theo một cái nghề”.

Có người cho rằng đó là giới hạn. Cũng có thể. Nhưng cũng có thể đó lại là thứ bản lĩnh sâu hơn mọi thuật ngữ: bản lĩnh đặt những thứ không thể thay thế lên trên những thứ có thể bị thay thế bất cứ lúc nào. Bởi ký ức – suy cho cùng – là nơi lưu giữ những giá trị không thể thay thế, và nó sẽ đi với chúng ta rất lâu đến tương lai.

Người Việt, từ trong ký ức, đã rất hiểu điều ấy. Tổ tiên của chúng ta không có những bản đồ thế giới chi chít đường bay, không có những bảng tính dự báo dài trăm trang, nhưng họ có một thứ triết lý rất giản dị: cái gì không đúng với lòng mình thì dù lợi mấy cũng không nhận; đất nào không do mình đổ mồ hôi thì dù rộng mấy cũng không bền.

Trên một bình diện nào đó, ta là con cháu của những người nông dân dám bỏ ruộng để đứng lên khi đất nước bị xâm phạm, và cũng là con cháu của những người lính dám bỏ trận mạc để trở về cày cấy. Cả hai thái độ ấy gặp nhau ở một điểm: một miền tự do thẳm sâu. Tự do chọn điều đúng, dù phải trả giá. Tự do từ chối điều sai, dù bị thiệt thòi.

Trong thời hiện đại, tự do đó có thể không còn mang hình dáng cũ. Nó không chỉ là tự do chống ngoại xâm, tự do dựng nước, mà còn là tự do không bị cuốn trôi bởi những làn sóng phù phiếm. Tự do không để áp lực so sánh làm méo mó linh hồn. Tự do dám nói “không” với tiền dễ, với danh rỗng, với đám đông ồn ào, để dành chỗ cho những điều dài lâu hơn: tri thức, nhân phẩm, sáng tạo và tình yêu.

Nhưng tự do không rơi từ trên trời xuống. Nó được xây từng chút trên nền ký ức và bằng những nỗ lực của hiện tại. Ký ức của một dân tộc đã chọn đứng thẳng, ngay cả trong những khoảnh khắc mà phận người thường phải cúi đầu trước số phận. Ký ức của những con người chưa từng được gọi tên trong sách sử, nhưng đã sống trọn từng ngày như một dạng anh hùng bình lặng. Ký ức của những doanh nhân không chịu bán rẻ nhân viên để giữ lợi nhuận. Ký ức của những người trẻ dám bỏ một con đường “an toàn” để theo đuổi một điều họ thấy có ý nghĩa.

Chúng ta đi qua thời đại này không chỉ bằng kỳ vọng của tập thể, mà còn bằng những nỗ lực thầm lặng của từng cá nhân: người công nhân tăng ca để gửi tiền về quê, người trẻ khởi nghiệp thất bại rồi thử lại, người nông dân chống chọi mùa hạn mặn, người chủ doanh nghiệp nhỏ giữ nguyên thưởng Tết dù lợi nhuận chạm đáy.

Những điều đó làm nên chiều sâu của hạnh phúc. Không tạo tiếng ồn, nhưng tạo nền móng. Không thu hút ánh đèn, nhưng giữ được ánh sáng.

Một đất nước phát triển trên nền văn hiến không nằm ở việc chỉ có một cách kể về chính mình, mà ở chỗ hàng triệu câu chuyện nhỏ được đứng cạnh nhau, thì thầm đối thoại. Trong nghĩa đó, Tết – với sự sum họp và đa thanh của nó – là một biểu tượng đẹp: quanh một mâm cơm, rất nhiều đời sống khác nhau, rất nhiều trải nghiệm khác nhau, rất nhiều lựa chọn khác nhau, cùng ngồi lại, cãi nhau, cười với nhau, rồi lại rót thêm chén trà cho nhau.

Từ ký ức đến tương lai, con đường không phải là một đường cao tốc phẳng, mà giống một cánh đồng cuối mùa: trên đó có vết giày của thế hệ trước, có lằn cày của thế hệ hiện tại, và sẽ có dấu chân trần của những đứa trẻ chạy chơi sau lưng ta. Cánh đồng ấy không thuộc riêng ai, nhưng nếu không ai chịu gieo hạt, nó sẽ trở nên cằn cỗi. Và nếu ai cũng chỉ muốn gặt, không ai muốn giữ lại hạt giống, một ngày nào đó cánh đồng sẽ chỉ còn là quá khứ.

Tết là lúc ta phải tự hỏi: mình muốn gieo gì?

Gieo thêm một thói quen mới tử tế? Gieo một quyết tâm học một điều khó hơn? Gieo một lời xin lỗi đã giữ quá lâu? Gieo một sự bắt đầu cho một việc mà ta biết là đúng, nhưng chưa đủ dũng khí? Gieo cho con mình một ký ức đẹp hơn về cách người lớn sống, chứ không chỉ về những thứ họ mua?

Không ai có thể trả lời thay ta. Cũng không có “mẫu tương lai chuẩn” nào để ta sao chép. Mỗi người là một dự án độc bản. Mỗi cuộc đời là một bản thiết kế không thể copy. Và cái đẹp – nếu có – sẽ đến từ việc ta dám đứng một mình trong tiếng ồn của đám đông, lắng nghe tiếng nói nhỏ nhất của mình, rồi chậm rãi biến nó thành hành động.

Có thể, đó chính là ý nghĩa sâu xa nhất của hy vọng: hy vọng không phải là tin rằng mọi thứ rồi sẽ tốt lên một cách tự động, mà là tin rằng mình có thể trở nên xứng đáng hơn với tương lai của chính mình – bằng những lựa chọn mỗi ngày, những việc rất nhỏ, những can đảm không đợi ai vỗ tay.

Và nếu có một điều chúng ta có thể mang từ ký ức bước vào tương lai, có lẽ đó chính là tinh thần này: tinh thần không chịu làm nạn nhân của hoàn cảnh, mà chọn làm người kiến tạo cho đời sống của mình và của cộng đồng.

Tết 2026, đứng giữa một thế giới đầy bất định, chúng ta đối diện với những phân vân của bản thân. Nhưng có lẽ, có một điều sẽ không bao giờ cần nghi ngờ: đó là khả năng của con người Việt trong việc băng qua những mùa gió ngược mà vẫn giữ được một nụ cười không hằn học, một cái bắt tay không toan tính, một ước mơ không nhỏ lại vì sợ hãi.

Ký ức là nơi ta biết mình đã từng vượt qua cái gì.

Tương lai là nơi ta sẽ vượt lên chính mình đến đâu.

Giữa hai phía ấy, hiện tại giống như một cây cầu bằng ánh sáng. Hãy theo mang đến tương lai thứ hành trang đáng giá nhất: một trái tim đủ mềm để vẫn biết yêu thương, và một ý chí đủ cứng để không dễ cúi đầu.

Phần còn lại, thời gian sẽ làm nốt.

Và những lớp trầm tích ký ức mới của tương lai, sẽ bắt đầu lắng xuống, từ chính hôm nay.