‘Hợp tác và niềm tin là nền tảng cho tương lai bền vững của sông Mekong’

Trong cuộc phỏng vấn với Mekong ASEAN nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, bà Busadee Santipitaks – Giám đốc điều hành Ban Thư ký Ủy hội sông Mekong Quốc tế (MRC) đã chia sẻ về những giá trị cốt lõi tạo nên bản sắc của MRC, những dấu ấn hợp tác nổi bật trong nhiệm kỳ, đồng thời gửi gắm thông điệp tới các quốc gia ven sông Mekong.

Mekong ASEAN: Sau ba thập kỷ kể từ khi Hiệp định Mekong 1995 được ký kết, theo bà, những giá trị cốt lõi nào đã tạo nên bản sắc riêng của Ủy hội sông Mekong Quốc tế (MRC) và giúp tổ chức tiếp tục giữ được vai trò điều phối hiệu quả?

Bà Busadee Santipitaks: Ủy hội sông Mekong Quốc tế (MRC) được thành lập cách đây hơn 30 năm, dựa trên một tầm nhìn chung hướng tới việc xây dựng một lưu vực sông Mekong thịnh vượng, công bằng về xã hội và bền vững về môi trường.

Trải qua quá trình phát triển, MRC không ngừng thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin và tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các quốc gia thành viên gồm Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam, cũng như với các Đối tác Đối thoại là Trung Quốc và Myanmar.

Là tổ chức liên chính phủ tiểu vùng duy nhất tại lưu vực Mekong và được thành lập trên cơ sở một hiệp định chính thức, MRC cung cấp một nền tảng trung lập để các quốc gia cùng nhau trao đổi thông tin và giải quyết các thách thức xuyên biên giới về nguồn nước. Đồng thời, MRC đóng vai trò là nền tảng ngoại giao về nước và trung tâm tri thức cho toàn lưu vực.

Đưa ra quyết định dựa trên cơ sở khoa học cũng là một trụ cột quan trọng của MRC. Thông qua việc chia sẻ dữ liệu, các nghiên cứu chung, đánh giá kỹ thuật và xây dựng năng lực chuyên môn, MRC đã khẳng định uy tín của mình như một nguồn tri thức đáng tin cậy phục vụ cho công tác hoạch định chính sách và quản lý rủi ro.

Bên cạnh đó, cam kết về tính bao trùm và phát triển bền vững dài hạn đã củng cố vai trò điều phối của MRC. Thông qua việc tích cực huy động sự tham gia của các chính phủ, cộng đồng, xã hội dân sự và các đối tác phát triển, đồng thời đặt con người và hệ sinh thái ở vị trí trung tâm trong mọi hoạt động, MRC đã cho thấy khả năng thích ứng, bền bỉ và tiếp tục giữ vai trò trụ cột của hợp tác về quản lý tài nguyên nước tại lưu vực Mekong.

Mekong ASEAN: Trong nhiệm kỳ công tác tại Ban Thư ký MRC, có trải nghiệm hay khoảnh khắc nào để lại cho bà ấn tượng rõ nét nhất về ý nghĩa của hợp tác Mekong?

Bà Busadee Santipitaks: Ngay từ những ngày đầu đảm nhiệm cương vị hiện tại, tôi đã luôn coi việc duy trì sự gắn kết liên tục là trọng tâm công việc, thông qua các cuộc họp, đối thoại chính thức, thúc đẩy hợp tác kỹ thuật với các quốc gia thành viên, cũng như tham vấn với các đối tác liên quan.

Một khoảnh khắc đặc biệt đối với tôi chính là sự kiện Ngày Mekong 2025 vào tháng 4/2025 tại Vientiane, Lào – khi chúng tôi cùng kỷ niệm 30 năm ngày ký Hiệp định Mekong năm 1995. Sự kiện quy tụ các quan chức cấp cao của các quốc gia thành viên MRC, các đối tác phát triển, các bên liên quan, cùng sự tham gia của cộng đồng và thanh niên – tất cả đều gắn kết bởi một vận mệnh chung gắn liền với dòng sông.

Ủy hội sông Mekong Quốc tế (MRC) tổ chức Ngày Mekong 2025 – kỷ niệm 30 năm Hiệp định Mekong năm 1995, tháng 4/2025. Ảnh: MRC

Một trải nghiệm đáng nhớ khác diễn ra vào tháng 7/2025, khi Ban Thư ký MRC tạo điều kiện cho một cuộc tham vấn giữa 4 quốc gia thành viên và Myanmar – Đối tác Đối thoại – nhằm thảo luận, tìm kiếm giải pháp trước một sự cố ô nhiễm nguồn nước trên sông Mekong. Việc các quan chức cấp cao cùng ngồi lại với nhau, dựa trên bằng chứng khoa học, phối hợp kỹ thuật và chia sẻ tri thức để thống nhất cách thức ứng phó, đã cho thấy rõ sức mạnh của hợp tác.

Với tôi, đó chính là cốt lõi của hợp tác Mekong: khi đối mặt với những thách thức chung, các quốc gia sẵn sàng ngồi lại với nhau và cùng hành động. Chính điều đó tạo nên lòng tin và đặt nền tảng cho sự phát triển bền vững của lưu vực.

Bà Busadee Santipitaks – Giám đốc điều hành Ban Thư ký MRC gặp Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn tại trụ sở ASEAN, Jakarta, Indonesia, tháng 12/2025. Ảnh: MRC

Mekong ASEAN: Trước yêu cầu ngày càng gia tăng về an ninh nguồn nước và phát triển bền vững trong khu vực, bà đánh giá như thế nào về hợp tác giữa MRC với ASEAN, cũng như với các đối tác phát triển khác?

Bà Busadee Santipitaks: Hợp tác giữa MRC, ASEAN và các đối tác phát triển hiện nay trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, trong bối cảnh khu vực đang đối mặt với những thách thức ngày càng gia tăng về an ninh nguồn nước, biến đổi khí hậu, an ninh lương thực và bảo đảm sinh kế của người dân trên khắp lưu vực Mekong và khu vực ASEAN. Sông Mekong giữ vai trò trung tâm đối với sự phát triển của ASEAN, cung cấp nguồn nước, lương thực, năng lượng và sự kết nối cho toàn khu vực.

Hợp tác MRC – ASEAN đã có bước tiến triển rõ nét từ đối thoại giữa hai Ban Thư ký vào năm 2010, cho đến việc thiết lập Khuôn khổ Hợp tác ASEAN – MRC vào năm 2018, qua đó chính thức hóa quan hệ giữa hai tổ chức. Các sự kiện Đối thoại An ninh Nguồn nước ASEAN – MRC vào các năm 2021 và 2024 đã tạo không gian đối thoại để các quốc gia thành viên trao đổi quan điểm và tăng cường kết nối trong quản lý nguồn nước ở cấp lưu vực. Trên nền tảng đó, MRC dự kiến tổ chức Đối thoại lần thứ ba vào năm 2026 nhằm tiếp tục thúc đẩy hợp tác và đối thoại chính sách mang tầm khu vực.

Bà Busadee Santipitaks – Giám đốc điều hành Ban Thư ký MRC tiếp đoàn đại biểu Kho Dự trữ Gạo Khẩn cấp ASEAN+3 (APTERR), tháng 9/2025. Ảnh: MRC

Ban Thư ký ASEAN và Ban Thư ký MRC tổ chức Đối thoại thường niên về công tác chuẩn bị cho Đối thoại An ninh Nguồn nước ASEAN–MRC, tháng 12/2025. Ảnh: MRC

Trong những năm qua, hợp tác giữa MRC và ASEAN cũng đang không ngừng được mở rộng. Năm 2024, MRC đã ký Biên bản ghi nhớ với Trung tâm Điều phối ASEAN về Hỗ trợ nhân đạo trong quản lý thảm họa (AHA Centre), nhằm tăng cường kết nối giữa các hệ thống giám sát, dự báo và ứng phó thảm họa, đồng thời thúc đẩy trao đổi kinh nghiệm và nâng cao năng lực.

Bên cạnh hợp tác ở cấp thể chế, chúng tôi cũng tăng cường hợp tác với các quốc gia thành viên ASEAN. Đơn cử, Indonesia đã trở thành quốc gia ASEAN ngoài lưu vực Mekong đầu tiên ký Biên bản ghi nhớ với MRC vào đầu năm 2024, nhằm thúc đẩy trao đổi tri thức và thực tiễn trong quản lý tài nguyên nước.

Đồng thời, vào năm 2025, MRC đã thiết lập quan hệ Đối tác mới với Singapore thông qua Thư bày tỏ ý định ký với Văn phòng Công nghệ và Công nghiệp Vũ trụ (OSTIn). Hợp tác này tập trung vào việc lập bản đồ lũ lụt, dự báo năng suất cây trồng, quản lý nguồn nước và giám sát các tác động của khí hậu bằng dữ liệu vệ tinh, máy bay không người lái và các công nghệ tiên tiến khác.

Bên cạnh ASEAN, MRC cũng mở rộng hợp tác với các đối tác phát triển. Sự hỗ trợ của các đối tác giúp MRC duy trì các hệ thống giám sát dài hạn, tăng cường năng lực kỹ thuật và thúc đẩy đổi mới, ứng dụng công nghệ. Có thể kể đến năm 2025, Anh trở thành đối tác phát triển chính thức của MRC, qua đó góp phần tăng cường khả năng ứng phó trước các thách thức mới thông qua các công cụ đổi mới như ứng dụng di động One Mekong.

Bên cạnh đó, với sự hỗ trợ từ Australia và New Zealand, chúng tôi tiếp tục triển khai và tăng cường Chương trình Khảo sát Môi trường và Hồ sơ Sông. Đây là chương trình then chốt giúp nâng cao năng lực giám sát tình trạng sông, cải thiện công tác dự báo và cung cấp bức tranh toàn diện hơn về “sức khỏe” của lưu vực.

Lễ đánh dấu việc Australia hỗ trợ bổ sung cho Chương trình Khảo sát Môi trường và Hồ sơ Sông của MRC và khánh thành nền tảng Bản sao số cho Lào, tháng 11/2025. Ảnh: MCR

Mekong ASEAN: Đối với Việt Nam, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, theo bà, những thách thức dài hạn nào liên quan đến nguồn nước đòi hỏi sự phối hợp khu vực chặt chẽ hơn, thay vì chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của một quốc gia?

Bà Busadee Santipitaks: Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như thiếu nước vào mùa khô, nguy cơ xâm nhập mặn, suy giảm trầm tích, xói lở bờ sông và nước biển dâng.

Đặc biệt, quá trình phát triển trên toàn lưu vực, trong đó có các công trình ở thượng nguồn, đã làm giảm đáng kể lượng trầm tích về đồng bằng, đẩy nhanh tình trạng xói lở bờ sông và mất đất. Trước thực trạng này, MRC đang xây dựng Kế hoạch Quản lý Trầm tích nhằm giải quyết các vấn đề cấp bách của lưu vực.

Các thách thức hiện nay cũng cho thấy nhu cầu cấp thiết phải tăng cường phối hợp khu vực thông qua chia sẻ dữ liệu, giám sát chung và quy hoạch toàn lưu vực. Tôi cho rằng tính bền vững dài hạn của Đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc vào hành động tập thể và trách nhiệm chung của tất cả các quốc gia cùng chia sẻ dòng sông.

MRC cũng đang ứng phó với các tác động của biến đổi khí hậu trên toàn lưu vực Mekong thông qua Chiến lược và Kế hoạch Hành động thích ứng với biến đổi khí hậu sông Mekong (MASAP), cùng Chiến lược Quản lý Hạn hán, phù hợp với Chiến lược Phát triển Lưu vực.

MASAP sẽ hỗ trợ các quốc gia hạ lưu Mekong tăng cường khả năng thích ứng, bảo vệ sinh kế thông qua việc lồng ghép các giải pháp dựa vào hệ sinh thái, thúc đẩy hợp tác, chia sẻ dữ liệu và nâng cao năng lực.

Nhằm mở rộng quy mô các nỗ lực này, MRC cũng đã đề xuất Dự án Quản lý lũ và hạn hán xuyên biên giới dựa vào hệ sinh thái tại hạ lưu Mekong hướng tới nâng cao khả năng chống chịu trước lũ lụt và hạn hán tại các tiểu lưu vực dễ bị tổn thương ở cả bốn quốc gia thành viên. Các giải pháp này giúp lưu trữ nước tự nhiên, giảm rủi ro thiên tai, đồng thời mang lại lợi ích về đa dạng sinh học và cảnh quan.

Với hệ sinh thái đa dạng như đất ngập nước, vùng trũng ngập lũ và rừng, Đồng bằng sông Cửu Long có nhiều điều kiện thuận lợi để áp dụng các giải pháp dựa vào thiên nhiên, qua đó giảm rủi ro thiên tai, cải thiện chất lượng nước và tăng cường khả năng thích ứng với xâm nhập mặn và nước biển dâng.

Mekong ASEAN: Nhân dịp năm mới 2026, bà muốn gửi gắm thông điệp gì tới các quốc gia thành viên và người dân lưu vực sông Mekong về trách nhiệm chung trong việc gìn giữ và thúc đẩy phát triển bền vững dòng sông?

Bà Busadee Santipitaks: Như tất cả chúng ta đều biết, sông Mekong không chỉ đơn thuần là một dòng sông, mà còn là nguồn sống, sợi dây kết nối các nền văn hóa, góp phần định hình bàn sắc của cả khu vực. Việc bảo vệ sông Mekong không phải là trách nhiệm của riêng một quốc gia, một tổ chức hay một thế hệ nào, mà là trách nhiệm chung mà tất cả chúng ta cùng gánh vác.

Trong chặng đường phía trước, tôi mong rằng hợp tác sẽ được nhìn nhận không phải là một lựa chọn mà là nghĩa vụ chung, dựa trên xây dựng lòng tin, thúc đẩy sự cởi mở, hợp tác dựa trên tri thức chung và sự tôn trọng lẫn nhau. Tôi muốn nhấn mạnh thêm rằng phát triển bền vững phải mang lại lợi ích thực chất cho người dân, những người đang sống cùng dòng sông mỗi ngày.

Tôi tin rằng, nếu tiếp tục cùng nhau chăm lo cho dòng sông và cho chính cộng đồng của mình, chúng ta có thể xây dựng một lưu vực Mekong có khả năng chống chịu, bao trùm và bền vững trong năm 2026 và những năm tiếp theo.

Ước vọng của tôi cho năm mới rất đơn giản: đó là chúng ta cùng nhau tiến về phía trước, với trách nhiệm chung, cam kết chung và một tầm nhìn chung về một dòng Mekong sống động – dòng sông sẽ tiếp tục nâng đỡ các thế hệ tương lai. Đó là trách nhiệm của tất cả chúng ta.

Mekong ASEAN: Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!