Hành trình giữ nghề của một di sản ‘cần bảo vệ khẩn cấp’

Mekong ASEAN tìm về làng tranh Đông Hồ (phường Thuận Thành, Bắc Ninh) vào một chiều tháng 12, ngay sau khi nghề làm tranh dân gian nơi đây chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Giữa ngôi làng cổ bên bờ sông Đuống, dòng họ Nguyễn Hữu được biết đến như chứng nhân lịch sử cho sức sống bền bỉ của dòng tranh này, với mười đời nối tiếp giữ nghiệp, tính đến đời con trai nghệ nhân tranh Đông Hồ Nguyễn Hữu Quả.

Dưới nếp nhà bình dị và đượm màu thời gian, một thế giới tranh Đông Hồ rực rỡ bao phủ khắp các bức tường. Ở đó, dòng chảy di sản hiện hữu rõ rệt: từ những bức tranh cổ có tuổi đời vài chục năm cho đến những sáng tạo mới đầy hơi thở hiện đại. Không gian đậm mùi mực đen đặc trưng làm từ bột than lá tre quyện vào lớp tường vôi cũ, nhắc nhở về một nếp nghề bền bỉ.

Chia sẻ về nghề làm tranh của gia đình, ông Quả nhớ lại từ thuở lên bảy, lên tám tuổi, những đứa trẻ trong dòng họ Nguyễn Hữu đã được chạm tay vào gỗ thị, giấy điệp để bắt đầu tham gia vào nghề làm tranh truyền thống. Nhiều người đã dành cả đời để duy trì nghề của cha ông từ khi tuổi thơ cho đến khi về già.

Theo đúng truyền thống làng làm tranh, ván in tranh vốn là “vật gia bảo”, là tài sản quý của mỗi dòng họ, được truyền đời cho con cháu. Những bản khắc gỗ tốt, được giữ gìn cẩn thận qua nhiều thế hệ, sẽ lên nước đanh cứng như sừng, mang theo cả tri thức và niềm tin của người lao động Kinh Bắc xưa.

Tuy nhiên, dòng chảy di sản không phải lúc nào cũng êm đềm, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả bùi ngùi nhớ về thời kỳ “ngủ đông” của làng nghề làm tranh Đông Hồ, khi người dân những năm 80, 90 của thế kỷ trước phải chuyển sang làm hàng mã để mưu sinh. Đó là những năm tháng mà các bản khắc gỗ quý giá vốn là “khuôn vàng thước ngọc” của nghề làm tranh bị xem nhẹ.

“Lúc ấy, bản khắc nào đẹp thì họ giữ, còn sứt hay mòn một chút là người ta đem làm cái kê mâm, hay thậm chí làm cửa chuồng gà. Các cụ nghĩ không dùng được nữa thì bỏ, giờ mới thấy xót xa vì đó là bảo vật,” ông Quả nhớ lại.

Giữa giai đoạn di sản bị thời cuộc bào mòn, ông Quả vẫn bền bỉ giữ nghề. Không chỉ lưu giữ những bản khắc của gia đình, ông còn đi gõ cửa từng nhà, xin lại những tấm khắc cũ kỹ, mục mòn mà người khác không còn dùng đến, mang về làm sạch và trân trọng cất giữ.

Với ông, những bản khắc dù bị bào mòn theo thời gian nhưng vẫn mang trong mình phần gốc rễ của làng nghề, lưu giữ tri thức dân gian và dấu ấn của các thế hệ đi trước; đó không đơn thuần là vật dụng của nghề, mà là ‘mã gen’ để phục dựng cả một nền văn hóa.

Ông Quả chia sẻ, hiện cả làng chỉ còn ông và một nhà khác còn lưu giữ những tấm khắc cổ có tuổi đời hàng trăm năm nay và đây đều là các gia đình có nhiều đời gắn bó với nghề.

Sự kiên trì của người giữ lửa còn được đền đáp bằng cuộc “hồi hương” của những bản khắc cổ. Ông Quả kể lại một sự kiện vào năm 2013, khi ông Jean-Pierre Pascal, một nhà sưu tập người Pháp, đã vượt vạn dặm xa xôi mang những bản khắc Đông Hồ cổ từ thời Pháp thuộc về trao tận tay cho ông.

Giây phút chạm tay vào những bản khắc thất lạc hàng thập kỷ, ông Quả bày tỏ: Khi mình tận tâm giữ nghề, nghề sẽ không phụ người. Những bản khắc từng bị coi nhẹ, từng phiêu dạt nơi xứ người hay nằm trong góc chuồng gà năm xưa, nay đã trở thành khối tài sản di sản quý báu, khẳng định sức sống trường tồn của một dòng tranh mười đời tiếp nối.

Nhắc đến các tác phẩm tranh Đông Hồ, ông Quả tâm đắc với câu nói mỗi bức tranh là một câu chuyện, là một ý nghĩa để con người soi mình vào đó mà sống, mà răn và cầu mong những điều tốt đẹp.

Nếu kỹ thuật in chồng màu là xác thì ẩn ý sâu xa trong từng nét khắc chính là hồn cốt khiến dòng tranh dân gian này sống mãi qua nhiều thế kỷ.

Ông Quả dẫn giải những tầng ý nghĩa ẩn sau từng nét vẽ. Nếu “Em bé cưỡi trâu thổi sáo” gửi gắm khát vọng công danh nhưng vẫn giữ tinh thần an nhiên, bình dị của người nông dân, thì “Đám cưới chuột” châm biếm xã hội phong kiến đầy bất công, tham nhũng (chuột hối lộ mèo để được làm đám cưới).

Chuyển sang bức “Hứng dừa”, qua hình ảnh người chồng trèo cây hái quả, người vợ căng váy hứng dừa, tôn vinh sự đồng lòng và hòa hợp lứa đôi. Ngược lại với sự viên mãn đó là bức “Đánh ghen” phê phán thói đa thê trong xã hội cũ. Hai bức tranh này thường được treo cùng nhau để nhắc nhở về việc giữ gìn hạnh phúc gia đình.

Không chỉ dừng lại ở các đề tài sinh hoạt, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả còn đặc biệt tâm đắc với bức tranh ”Uy trấn sơn hà” nơi hình tượng con hổ nơi núi sông, tượng trưng cho uy quyền quân vương và khát vọng chấn hưng sơn hà bền vững.

Nhìn lại những biểu tượng trong tranh dân gian Đông Hồ, có thể nhận ra những giá trị mà cha ông gửi gắm từ hàng trăm năm trước vẫn đang là “kim chỉ nam” cho cuộc sống hiện đại: Khát vọng về một sự nghiệp vinh hiển nhưng vẫn giữ được tâm thế an nhiên trong bức “Em bé cưỡi trâu”, hay triết lý về sự hòa thuận trong gia đình như bức “Hứng dừa” và “Đánh ghen”, chính là những lời giải cho những áp lực và xung đột của xã hội thời nay.

Hay tinh thần tự cường và ý chí bảo vệ chủ quyền, xây dựng quốc gia thịnh vượng trong bức ”Uy trấn sơn hà”, chính là nguồn nội lực mạnh mẽ tiếp thêm sức mạnh cho khát vọng vươn mình của dân tộc giữa kỷ nguyên mới.

Tranh Đông Hồ, vì thế, không chỉ là món đồ trang trí độc lạ hay một di sản để ngắm nhìn, mà còn biểu đạt quan niệm về đạo đức và nhân sinh quan của người Việt xưa. Việc gìn giữ chuẩn xác từng nét tranh, ý nghĩa như cách nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đang thực hiện, không chỉ đơn thuần là bảo tồn một cái nghề, mà là bảo vệ một hệ giá trị tinh thần xuyên suốt.

Dù công nghệ in ấn và màu hóa học ngày nay vô cùng phát triển, nhưng tranh Đông Hồ vẫn kiên trì cách làm thủ công để bảo tồn giá trị bản sắc. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo khẳng định, tranh làng Hồ tuyệt nhiên không chấp nhận sự pha tạp của hóa chất.

Sắc đen vẫn phải được chế từ tro lá tre ủ hồ chua, màu đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hòe… để tạo nên độ đượm trầm mặc mà mực công nghiệp không thể sánh được. Nền tranh sử dụng giấy điệp – loại giấy dó làm từ vỏ cây rừng, quét thêm lớp hồ nếp trộn bột vỏ sò nghiền vụn để tạo độ óng ánh như kim sa và độ bền hàng trăm năm.

Việc trung thành với nguyên liệu tự nhiên và kỹ thuật in chồng màu thủ công trên nền giấy điệp không chỉ giúp tranh bền bỉ hàng trăm năm, mà còn giữ trọn cái “hồn” của làng nghề Việt.

Sức sống của tranh Đông Hồ hôm nay nằm ở việc nó đã bước ra khỏi lũy tre làng, được nhiều người biết đến, được thế giới công nhận. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả, là người rất thức thời, ông dùng dùng Zalo để gửi mẫu cho khách quốc tế và luôn sẵn sàng thử nghiệm cái mới.

Ông chia sẻ về việc in thử nghiệm trên giấy Trúc chỉ (giấy tre của Huế): “Kiểu gì trên trúc chỉ nó cũng ngấm màu khác, vì nó có sợi tre, chỗ ngấm nhiều chỗ ngấm ít không đều màu bằng giấy điệp, nhưng đó là sự tìm tòi,” ông Quả nói.

Trong khi đó, anh Nguyễn Hữu Đạo – con trai ông lại mở rộng tầm ảnh hưởng của dòng tranh thông qua các workshop trải nghiệm. Anh mang mộc bản đến các quán cà phê, các trung tâm thương mại lớn ở Bắc Ninh, Hà Nội để giới trẻ tự tay in tranh, tô màu.

Sự chuyên nghiệp hóa còn thể hiện ở việc gia đình nghệ nhân đã có đăng ký kinh doanh, có kê khai đầu ra đầu vào để xuất hóa đơn cho các doanh nghiệp lớn.

Tranh Đông Hồ thời xưa là “tranh Tết” còn hiện nay vừa là giá trị tinh thần, vừa là quà tặng ngoại giao cao cấp, là sản phẩm trang trí nội thất sang trọng trong các khách sạn, nhà hàng.

Dù vẫn còn đó những nỗi lo về sự cạnh tranh của tranh in máy hay áp lực mặt bằng sản xuất, nhưng sự kiên định của nhiều thế hệ nghệ nhân đã giữ cho hồn cốt dân tộc không bị hòa tan.

Khi những đứa cháu nội của ông Quả bắt đầu vẽ những bức tranh đầu đời, ta hiểu rằng Đông Hồ sẽ không bao giờ mất đi. Nó chỉ đang “thay áo mới” để tiếp tục hành trình thiên niên kỷ của mình, từ những bản khắc gỗ mục nát trở thành những bức họa quý giá được nâng niu trên toàn thế giới.