Chủ tịch Sao Ta và quan điểm về ‘vốn liếng’ lớn nhất đời doanh nhân

“Bốn mùa ví những xuân đi cả/Góc núi ai hay sức lão tùng”, TS, Anh hùng Lao động Hồ Quốc Lực – Chủ tịch HĐQT CTCP Thực phẩm Sao Ta (Fimex VN) mở đầu câu chuyện với Mekong ASEAN bằng hai câu thơ trong bài “Vịnh mùa đông” của cụ Nguyễn Công Trứ.

Ý thơ nói trong điều kiện khó khăn mới thấy được bản lĩnh của con người, mới thấy người này khác với người kia. Theo ông Lực, doanh nghiệp cũng vậy, khó khăn luôn là “người bạn đường” của doanh nghiệp. Nếu không có khó khăn, đội ngũ doanh nhân, doanh nghiệp sẽ không có áp lực để đổi mới, để phát triển.

Năm 2025, Sao Ta kỷ niệm 30 năm ngày thành lập. Chặng đường bắt đầu từ một doanh nghiệp Nhà nước chuyên chế biến tôm đông lạnh, đến cổ phần hóa, rồi mở rộng quy mô, đầu tư vùng nuôi tôm sạch và trở thành một trong những nhà xuất khẩu thủy sản hàng đầu của Việt Nam. Mặc dù không ít chông gai nhưng TS Hồ Quốc Lực luôn coi đó là “bài kiểm tra” mà công ty bắt buộc phải trải qua nếu muốn đạt được những cột mốc mới.

“Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997 – 1998, khủng hoảng sau vụ 11/9 năm 2001, khủng hoảng tài chính thế giới năm 2008 và đại dịch Covid-19,” vị doanh nhân nhớ lại các thời điểm khó khăn nhất của Sao Ta. Trong đó, cuộc khủng hoảng năm 2008 và những hệ quả kéo dài sau đó là lần khiến ngành chế biến tôm xuất khẩu của Việt Nam lao đao nhất.

Chủ tịch Sao Ta kể, năm đó Việt Nam được mùa tôm nhưng khủng hoảng tài chính thế giới đã biến “phúc thành họa”. Trong suốt thời kỳ ấy, nhu cầu tiêu dùng giảm, giá mua tôm chế biến trên thế giới sụt 30%, kéo theo giá nguyên liệu giảm sâu. Người nuôi tôm thua lỗ, doanh nghiệp chế biến cũng lao đao khi không đánh giá được đúng xu hướng.

Khi giá nguyên liệu đầu vào giảm 10-15%, nhiều doanh nghiệp (trong đó có Sao Ta) bắt đầu mua vào dự trữ với kỳ vọng mang lại lợi nhuận sau này. Nhưng sau đó giá tôm tiếp tục giảm không phanh, cứ mỗi kg tôm trong kho được chế biến, doanh nghiệp lại chịu lỗ một kg. Có thời điểm căng thẳng nhất, một container tôm xuất đi doanh nghiệp có thể lỗ trên dưới 1 tỷ đồng. “Tôi từng chứng kiến nhiều công ty xuất khẩu lớn, nhỏ phá sản sau vụ đó. Sao Ta may mắn trụ vững vì ngay khi nhận ra xu hướng tiếp tục đi xuống của thị trường, chấp nhận bán cắt lỗ ngay lập tức,” ông Lực nhớ lại.

Trước đó, Sao Ta cũng một lần vượt qua nguy cơ phá sản nhờ nhanh nhạy trong chiến lược bán hàng. Đó là tháng 9/2001, ông Lực sang Thái Lan đàm phán với đối tác Mỹ về đơn hàng 30 container tôm. Buổi sáng, đối tác Mỹ đề nghị mức giá còn thấp hơn giá kho và với giá này, công ty không có lãi. Nhưng buổi tối, khi tin tức về sự kiện khủng bố 11/9 được CNN truyền đi, ông Lực quyết định quay lại đàm phán, đồng ý bán 30 container đó ngay lập tức với mức giá bạn hàng đề nghị. Hợp đồng được chốt nhanh chóng và quả nhiên sau đó, giá tôm sụt giảm rất nhiều.

Từ những bài học trên, vị doanh nhân hiểu rằng, trong mọi cuộc khủng hoảng lớn thì tất cả hàng hóa, kể cả thực phẩm đều sẽ giảm giá, vì tâm lý thắt lưng buộc bụng của người tiêu dùng. Vì vậy, Sao Ta luôn chủ động “giải phóng” hàng tồn kho mỗi khi tình hình thế giới và trong nước có biến động. Như khi dịch Covid-19 mới bùng phát trên thế giới vào đầu tháng 2/2020, dù Việt Nam mới chỉ có hơn 10 ca nhiễm nhưng HĐQT đã lập tức ra quyết định “dọn sạch hàng tồn kho”. Họ cố gắng bán hết hàng hóa dự trữ – vốn để dự phòng cho giai đoạn khan hiếm nguyên liệu đầu vào.

Trong dịch Covid-19, bí quyết giúp Sao Ta vượt khó còn nằm ở việc linh hoạt trong cách đánh giá các kênh tiêu thụ. “Dự đoán một khi việc cách ly xã hội diễn ra chắc chắn sẽ khiến kênh tiêu dùng ở nhà hàng, khách sạn tê liệt nên chúng tôi chủ trương không tích trữ vật tư nhiều cho đơn hàng với các đối tác kênh này. Thay vào đó, kênh hàng đến siêu thị sẽ được mạnh dạn đầu tư, tập trung nguồn lực để đảm bảo giao hàng đúng hẹn hoặc thậm chí sớm hơn nếu đối tác cần,” ông Lực chia sẻ. Nhờ đó, Sao Ta chỉ có vài lô hàng bị khách hủy hợp đồng do tình huống bất khả kháng, không có hàng bị kẹt trong kho, không bị kẹt vốn lưu động.

TS Hồ Quốc Lực sinh năm 1956, trong một gia đình thuần nông ở ấp Giầy Lăng, xã Khánh Hòa, huyện Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP Cần Thơ). Ông là một trong số ít học sinh ở Sóc Trăng đỗ loại A kỳ thi tốt nghiệp THPT ngay sau ngày miền Nam giải phóng. Tốt nghiệp đại học, ông có thời gian phục vụ trong quân đội rồi bắt đầu công tác trong ngành thủy sản từ năm 1983.

Sau khi Sao Ta cổ phần hoá năm 2003, ông giữ vai trò lãnh đạo cấp cao từ đó đến nay. Ông từng đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam nhiệm kỳ 2004 – 2007 (VASEP) và được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động vào năm 2013. Anh trai của ông – TS, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua là “cha đẻ” của nhiều giống lúa lai tạo chất lượng cao, trong đó có hai giống lúa gạo được đánh giá là ngon nhất thế giới (ST24 và ST25).

Chiêm nghiệm lại hành trình gắn bó với ngành thủy sản và Sao Ta, TS Hồ Quốc Lực cho biết bản thân ông đã thay đổi rất nhiều về tư duy kinh doanh. Từ “làm cho xong” sang “làm cho đúng – làm cho tử tế”. Từ quản trị bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu, quy trình và công nghệ. Từ chỉ tập trung sản lượng sang tập trung giá trị và thương hiệu. Từ tư duy “đơn độc trong thị trường” sang tư duy hợp tác trong chuỗi, liên kết lợi ích dài hạn. Và văn hóa doanh nghiệp, từ chỗ dựa vào vài cá nhân nay trở thành tài sản chung, là sức mạnh mềm của cả hệ thống.

Đặc biệt, để bản thân và doanh nghiệp không tụt hậu so với thời cuộc, ông luôn nhắc mình ba điều. Một là không bảo thủ, cái gì mới mà tốt, phải dám thử. Hai là trao quyền cho thế hệ trẻ, bởi họ nhanh nhạy với công nghệ, cần được tạo điều kiện để phát huy sức sáng tạo. Ba là đầu tư bài bản cho chuyển đổi số. “Đây không phải ‘trang trí’ mà là năng lực sống còn của doanh nghiệp hiện đại,” ông Lực nói.

TS Hồ Quốc Lực đánh giá cao thế hệ trẻ ngày nay với sự năng động, tự tin, giỏi công nghệ, có tư duy toàn cầu. Bản thân ông phải học hỏi ở họ sự nhanh nhạy, tính hệ thống và khao khát đổi mới. “Tôi có một con gái cũng theo nghiệp con tôm. Hai cha con chủ yếu mạnh ai nấy làm, khó quá mới trao đổi với nhau. Thâm tâm tôi luôn mong muốn các doanh nhân trẻ nói chung và con gái tôi nói riêng phát huy tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám thất bại,” ông Lực chia sẻ.

Nhắn gửi tới thế hệ doanh nhân lớp sau, Chủ tịch Sao Ta cho biết vấn đề lớn nhất khiến ông ưu tư hiện nay là đạo đức kinh doanh, là cái nhìn về lâu dài của người chủ doanh nghiệp. “Trong kinh doanh, chứ tín là gốc, dù mọi chiến lược có thể thay đổi nhưng chữ tín thì không,” ông nói, đồng thời dẫn chứng về hai kỷ niệm của Sao Ta.

Một là thời điểm năm 2009, sự cố nổ giàn khoan Deepwater Horizon gây ra thảm hoạ tràn dầu khiến người Mỹ quay lưng với tôm ở vịnh Mexico. Các nhà nhập khẩu tôm của Mỹ ồ ạt gửi đơn đặt hàng tới Việt Nam. Các doanh nghiệp trong nước hồ hởi nhận đơn nhưng không nghĩ đến việc vùng nguyên liệu có hạn.

Điều đó khiến giá tôm nguyên liệu tăng phi mã, trong khi đơn hàng đã ký trước đó 1-2 tháng với giá nguyên liệu thấp hơn. Các doanh nghiệp chấp nhận trả đơn hàng thì thua lỗ, còn một số đơn vị chọn cách “bùng”. “Nhưng làm như thế thì sẽ mất uy tín, mất bạn hàng lâu dài sau này. Đó không phải cách Sao Ta lựa chọn,” ông Lực nói.

Khi đó, ông Lực đích thân sang Mỹ để đàm phán với đại diện của bên mua về tình hình khó khăn. Sau nhiều phương án không thành công, ông nảy ra ý thay vì giao cỡ tôm thị trường vốn ưa thích là 13-15 con/pound, Sao Ta sẽ giao cỡ 15-20 hoặc 15-18 con/pound vì cỡ tôm này đang có nhiều. May mắn, loại tôm này được người tiêu dùng đón nhận, cứu Sao Ta khỏi nguy cơ phá sản và giữ được uy tín với bạn hàng.

Thứ hai là giai đoạn dịch Covid-19, để chia sẻ khó khăn với đối tác Nhật Bản, Sao Ta chủ động gửi thư điện tử đề nghị giảm giá 2% cho đơn hàng, với thông điệp “bạn sống sót thì chúng tôi mới sống sót”. “Chúng tôi xúc động lắm, cám ơn các bạn nhiều lắm và chúng tôi khẳng định rằng hiện tại chúng tôi vẫn đang nỗ lực. Chúng tôi cũng biết các bạn đang khó khăn nên khi nào quá khó khăn chúng tôi mới nhờ tới sự hỗ trợ,” ông Lực thuật lại mail phản hồi của đối tác Nhật khi đó.

Theo ông Lực, việc chia sẻ khó khăn với đối tác, là do ông học được từ chính đối tác Nhật Bản. Giai đoạn 2010-2015, các vùng nuôi tôm Việt Nam đều bị dịch bệnh không tìm ra nguyên nhân khiến tôm lên giá. Khi đó, đối tác đã chủ động tăng giá nhập hàng so với hợp đồng đã ký kết trước đó giữa hai bên dù Sao Ta không dám đề nghị. “Họ nói với tôi ‘việc làm này là để đảm bảo cả hai chúng ta cùng nhau sống sót qua khó khăn’,” ông Lực kể.

Giai đoạn 2025 – 2030, TS Hồ Quốc Lực cho biết Sao Ta sẽ bước vào giai đoạn phát triển mới, với chiến lược tập trung tham gia các mắt xích chuỗi cung ứng con tôm, tiến tới chủ động tôm giống. Mục tiêu là đưa Sao Ta từ một doanh nghiệp xuất khẩu mạnh thành một thương hiệu Việt có dấu ấn công nghệ, bền vững và quốc tế hóa.

Hiện tại, mặc dù ngành tôm vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn như cạnh tranh, tiêu chuẩn môi trường khắt khe, các vụ kiện tại thị trường Mỹ…; song ông Lực tin rằng bản lĩnh doanh nghiệp sẽ ngày càng được tôi luyện. Và với người lãnh đạo như ông, dù 30 tuổi hay 70 tuổi, mọi con đường đều có thể bước tiếp nếu vẫn giữ một tinh thần không bỏ cuộc.