Con người mới là trung tâm

Khi học sinh bắt đầu nhập câu đầu tiên, AI lập tức phân tích cấu trúc, từ vựng và ý nghĩa để gợi ý sửa lỗi hoặc mở rộng nội dung. Cô M. vẫn đi giữa các bàn, quan sát, trò chuyện, và hỗ trợ từng học sinh theo cách chỉ con người mới có thể làm, nhưng rõ ràng quá trình học tập của các em đang được tăng cường mạnh mẽ bởi công nghệ.

Hình ảnh đó phản ánh điều đang diễn ra ở hầu hết các trường học trên nước Mỹ. Giáo viên sử dụng AI để tạo giáo án, chuyển đổi văn bản khó thành bản đơn giản hơn cho học sinh học tiếng Anh, hoặc tạo câu hỏi đánh giá theo từng mức độ nhận thức. Học sinh trung học dùng AI để viết bài luận hoặc tóm tắt phân đoạn văn. Lãnh đạo trường học – từ hiệu trưởng đến hiệu phó – dùng Magic School AI để xử lý khối lượng lớn công việc giao tiếp và quản trị. Sự lan rộng của AI khiến nó trở thành một phần không thể tách rời trong hoạt động hằng ngày của giáo viên và học sinh.

Tuy nhiên, mặt trái của AI cũng ngày càng rõ rệt. Ở bang Maryland, một giám đốc thể thao bị buộc tội sử dụng AI để giả giọng hiệu trưởng Eric Eiswert, tạo ra bản ghi âm chứa nội dung phân biệt chủng tộc và chống Do Thái, khiến cả cộng đồng rơi vào hoang mang. Đây không phải là câu chuyện hiếm hoi. Những sự cố như vậy cho thấy AI là một con dao hai lưỡi – có khả năng hỗ trợ mạnh mẽ nhưng cũng có sức phá hoại nếu bị sử dụng sai mục đích.

Điều quan trọng mà giáo dục cần thừa nhận là: AI không phải một xu hướng nhất thời. Nó đã ở đây, sẽ tiếp tục phát triển nhanh chóng, và việc của chúng ta không phải là tránh né, mà là học cách sử dụng nó một cách thông minh, có trách nhiệm, và nhân văn.

Trong hai năm trở lại đây, việc sử dụng AI trong giáo dục gia tăng nhanh chóng đến mức nhiều tổ chức mô tả nó là “một cuộc tái định hình toàn diện các phương pháp dạy và học.” Khi giáo viên sử dụng các công cụ này trong lớp, họ nhận thấy AI giúp tiết kiệm hàng giờ làm việc hành chính, cho phép họ tập trung nhiều hơn vào tương tác với học sinh – một yếu tố trung tâm của sự thành công.

AI giúp giáo viên cá nhân hóa việc học ở mức độ chưa từng có. Các văn bản quá khó có thể được chuyển sang phiên bản phù hợp với trình độ đọc của từng học sinh chỉ trong vài giây. Những học sinh cần thử thách cao hơn sẽ được gợi ý nội dung sâu hơn hoặc bài tập nâng cao. Điều này đặc biệt hữu ích cho học sinh đa ngôn ngữ (MLs), học sinh khuyết tật học tập, và học sinh có năng lực xuất sắc.

AI cũng có khả năng tự động hóa một phần công việc đánh giá, ví dụ như chấm bài viết theo rubric hoặc tạo bài tập dạng trắc nghiệm hay điền vào chỗ trống. Khi AI hỗ trợ ở cấp độ kỹ thuật, giáo viên có thể dành nhiều thời gian hơn để đọc bài viết của học sinh với vai trò người hướng dẫn, người cố vấn, và người truyền cảm hứng – những vai trò mà công nghệ không thể thay thế.

Quan trọng hơn, AI cung cấp phản hồi theo thời gian thực – một năng lực mà con người khó làm được giữa một lớp học đông. Khi học sinh viết sai ngữ pháp hoặc sử dụng từ không chính xác về sắc thái, AI đưa ra gợi ý tức thì. Điều này giúp học sinh điều chỉnh ngay lập tức và tạo ra quá trình học tập liên tục, thay vì phải đợi đến khi giáo viên chấm bài vài ngày sau.

Trong khi giáo viên và học sinh đã nhanh chóng tiếp nhận AI, hệ thống giáo dục gồm các quận, tiểu bang và cơ quan quản lý tại Mỹ lại phát triển chậm hơn nhiều. Tính đến giữa năm 2024, nhiều tiểu bang chưa có chính sách chính thức về AI; nhiều quận chưa ban hành hướng dẫn sử dụng rõ ràng; và phần lớn trường học vẫn chưa có kế hoạch đào tạo giáo viên về an toàn dữ liệu, đạo đức công nghệ, và quy trình tích hợp AI vào giảng dạy.

California cùng với New York và Massachusetts là những tiểu bang đi tiên phong tại Mỹ trong việc tạo ra những AI Policy lab (phòng thí nghiệm về chính sách AI trong trường học). Sang đến giữa và nửa cuối năm nay, 2025, việc tạo ra các chính sách AI trong giáo dục nói chung và trường học nói riêng, chủ yếu vẫn là nỗ lực riêng rẽ của từng tiểu bang hay học khu.

Nhận thấy thách thức này, các tổ chức như TeachAI đã cung cấp bộ công cụ hỗ trợ trường học xây dựng chính sách AI với bốn nhóm nội dung chính: nguyên tắc sử dụng AI, cách sử dụng có trách nhiệm, những hành vi bị cấm, và các vấn đề liên quan đến tính trung thực học thuật.

Cũng có những khung hướng dẫn toàn diện do ILO đề xuất, giúp học khu đánh giá các yếu tố chính trị, kỹ thuật, tài chính, và nhân sự khi triển khai AI ở quy mô lớn. Điều này cho thấy cộng đồng giáo dục đã bắt đầu nghiêm túc nhìn nhận AI không chỉ như một công cụ mới, mà như một phần của chiến lược phát triển dài hạn.

UNESCO, trong báo cáo mới nhất về AI và tương lai giáo dục, đã đưa ra lời cảnh tỉnh về sự mất cân bằng toàn cầu. Dù công nghệ phát triển nhanh, một phần ba nhân loại vẫn chưa có kết nối Internet. Điều đó đồng nghĩa hàng tỷ người không có cơ hội tiếp cận các công cụ AI – và có nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong nền kinh tế mới.

UNESCO cũng cảnh báo rằng AI khi được phát triển chủ yếu ở các quốc gia nói tiếng Anh sẽ khó tránh khỏi việc tái tạo các hệ thống giá trị, ngôn ngữ và tư duy của các quốc gia này, trong khi tri thức của các cộng đồng nhỏ, các ngôn ngữ bản địa hoặc các hệ thống văn hóa phi phương Tây dễ bị lu mờ trong các thuật toán. Đây là nguy cơ của “chủ nghĩa thuộc địa thuật toán” – khi sự phát triển công nghệ vô tình tạo ra sự thống trị văn hóa.

Một điểm quan trọng khác UNESCO nhấn mạnh là sự thay đổi vai trò của giáo viên. AI khiến chúng ta phải nhìn lại câu hỏi: giáo viên nên làm gì khi công nghệ có thể dạy? Tuy nhiên, UNESCO khẳng định rõ ràng: AI có thể cung cấp thông tin, nhưng không thể thay thế sự kết nối, đồng cảm, đạo đức nghề nghiệp và sự nhạy bén sư phạm của giáo viên. Do đó, năng lực của giáo viên – từ khả năng sử dụng AI một cách hiệu quả đến việc hiểu các rủi ro, thiên lệch và tác động tâm lý – vẫn là yếu tố trung tâm.

Từ những phân tích trên, có thể thấy tương lai của giáo dục không phải là câu hỏi về việc có sử dụng AI hay không, mà là cách chúng ta sử dụng nó. Trong nhiều năm tới, AI sẽ tiếp tục cá nhân hóa học tập, tự động hóa nhiều quy trình, và hỗ trợ học sinh phát triển kỹ năng thế kỷ 21. Nhưng các giá trị con người – như sự công bằng, lòng nhân ái, bản sắc văn hóa và phẩm chất đạo đức – vẫn là nền tảng.

AI có thể dạy học sinh cách viết, nhưng không thể dạy các em lòng dũng cảm. AI có thể giải thích môn học, nhưng không thể truyền cảm hứng như người thầy. AI có thể phân tích dữ liệu, nhưng không thể hiểu được những cảm xúc mong manh của đứa trẻ khi gặp thất bại hay bất an. Chính vì vậy, việc chấp nhận AI không bao giờ có nghĩa là để AI thay thế con người, mà là để nó bổ trợ cho những gì con người làm tốt nhất.

Điều giáo dục cần làm ngay bây giờ là xây dựng các chính sách rõ ràng, đào tạo giáo viên một cách bài bản, và khuyến khích học sinh sử dụng công cụ này một cách đạo đức. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể tận dụng sức mạnh của AI mà không đánh mất giá trị cốt lõi của giáo dục.

AI đã đến và sẽ còn ở lại. Nó đang thay đổi cách dạy, cách học, và cách tổ chức giáo dục. Nhưng dù AI có thông minh đến đâu, nó vẫn chỉ là công cụ. Con người – giáo viên, học sinh, phụ huynh và cả cộng đồng – mới là những người quyết định chúng ta sẽ sử dụng công nghệ này như thế nào để xây dựng tương lai.

Giáo dục không cần chạy theo AI một cách mù quáng, nhưng cũng không được đứng ngoài cuộc. Thách thức lớn nhất không phải là sự xuất hiện của AI, mà là liệu chúng ta có chuẩn bị đủ để sử dụng nó một cách nhân văn, bền vững và công bằng hay không.

Trong một thế giới mà AI có thể dạy học sinh cách học, giáo viên vẫn sẽ là người dạy học sinh cách làm người. Và đó chính là lý do vì sao, dù công nghệ có tiến xa đến đâu, con người vẫn luôn là trung tâm của giáo dục.